1. Khái niệm
Mật thư là một văn bản chứa đựng một thông tin hay mệnh lệnh đã được mã hóa để giữ bí mật nội dung. Và chỉ giải mã được bằng những khóa đã quy định trước bởi người gởi và người nhận.
2. Thực hiện mật thư
Trong bất cứ trò chơi nào ở trại, mật thư luôn là điều lý thú vì nó mang nhiều tính bất ngờ, nhanh trí, sáng tạo, can đảm và đoàn kết.
Vì vậy mật thư trong trò chơi phải được thực hiện một cách có tính toán trước về mục đích, nội dung cũng như hình thức.
Người soạn mật thư và người chơi phải chú ý các điểm sau:
Chủ đề: Phải nắm vững chủ đề trại hoặc buổi chơi. Các trò chơi, nhất là Trò chơi lớn phải xoay quanh chủ đề trại.
Địa thế: Để lên phương án cho một Trò chơi lớn và để làm mật thư, phải thám sát đất trại, địa thế chơi và có thể phát họa sơ đồ tiến trình của Trò chơi lớn với các trạm, các điểm gài mật thư.
Thực hiện: Chọn một trong các dạng mật mã, đặt khóa trước rồi sau đó soạn theo khóa. Làm xong, đọc lại cẩn thận và dịch ra để dò lại xem có sai sót chỗ nào không. Mật thư được thực hiện bằng nhiều cách và trên nhiều vật liệu khác nhau như: lá cây, thân cây, giấy, đất, gạch,... nhưng phải luôn luôn đảm bảo được hình thức và nội dung của mật thư. Và luôn giữ bí mật nội dung mật thư đến phút cuối cùng.
2. Giấu mật thư
Dấu hiệu chỉ nơi có mật thư: phải luôn luôn cho dấu hiệu rõ ràng, chính xác, nhất là khoảng cách, phương hướng của mật thư.
Giấu mật thư: dưới rất nhiều hình thức và nhiều vị tró để gây sự can đảm hoặc óc phán đoán, sáng tạo cũng như tính cảnh giác của người chơi. Như nấu trong nồi cơm đang nấu, trên chính áo quần của họ đang mặc, hoặc trong một đống phân bò, hoặc trong ổ kiến lửa,...
Bảo quản mật thư: phải được bảo quản để không bị sai lệch vị trí cũng nhu bị rách nát.
3. Tìm mật thư
Bất cứ mật thư nào được cất giấu cũng phải có 1 dấu hiệu hướng dẫn. Dấu hiệu đó có thể bằng hình vẽ, có thể là một văn bản.Trước khi tìm mật thư, ta phải luôn bình tĩnh và đề cao cảnh giác, đọc kỹ ký hiệu, hướng mật thư và khoảng cách mật thư, rồi chính xác theo chỉ dẫn, đứng quan sát xem vị trí đó có gì khác thường, đặc biệt. Có thể có một viên sỏi trong đám cỏ, hoặc một nhúm cỏ bị vặt lá,... Nhẹ nhàng tìm kiếm cẩn thận, đừng vội vã bới tung hoặc quần nát vị trí mật thư. Bởi vì mật thư không chỉ là một tờ giấy được giấu ở dưới mặt đất mà có thể là những lá cỏ xếp lại trên đất mà ta đã xóa, hoặc là một lá cây khô được để khơi khơi,...
Ta luôn nhớ: mật thư tìm bằng trí chứ không dùng bằng sức, phải lưu ý những dấu hiện khác thường, đặc biệt vì trong Trò chơi lớn tất cả đều đã được tính toán.
4. Cấu trúc một mật thư Mật thư thường có 2 phần
a. Bản mật mã: Là những ký tự hoặc hình vẽ, thoạt đầu có vẽ rất khó hiểu. Sau khi nghiên cứu kỹ chìa khóa, ta sẽ tìm ra hướng giải bằng cách đối chiếu những dữ kiện mà chìa khoá đã gợi ý.
b. Chìa khóa: Là một hình thức gợi ý cho người dịch tìm ra hướng giải mật thư. Chìa khóa có thể là một câu thơ hoặc một ký hiệu nào đó bằng hình vẽ. Ký hiệu của chìa khóa là: OTT
Sau khi giải mã xong, ta sẽ được một bản văn hoàn chỉnh, ta gọi đó là: bạch văn.
Bạch văn: Là một văn bản hoàn chỉnh, tức là sau khi dịch xong, ta viết ra thành một bức thư bình thường mà ai cũng có thể đọc được.
Có thể nói trong một mật thư thì hệ thống mã hóa là cái ổ khóa mà nhìn vào ta có thể thây được dễ dàng, còn khóa mới chính là cái chìa để mở, việc hiểu được khóa mới có thể cho ta 1 cái chìa vừa vặn để mở cái ổ đó.
Trong các cuộc thi trò chơi lớn, muốn giải một mật thư đưa ra ta cần xem xét bản văn để tìm hiểu hệ thống mã hóa mà mật thư sử dụng, và xem xét khóa để giải.
4. Lưu ý khi giải khi giải mật thư
* Phải hết sức bình tĩnh
* Tự tin nhưng không được chủ quan
* Nghiên cứu khóa giải thật kỹ
* Đặt các giả thiết và lần lượt giải quyết
* Đối với việc giải mật thư trong trò chơi lớn, ta nên sao y bản chính và chia thành nhiều nhóm nhỏ để dịch. Như thế, ta sẽ tận dụng được hết những chất xám trí tuệ ở trong đội. Tránh tình trạng xúm lại, chụm đầu vào tranh dành xem một tờ giấy để rồi kết quả không đi tới đâu, mà dễ làm rách tờ giấy mật thư của chúng ta nữa.
* Cuối cùng, nếu dịch xong, ta viết lại bản bạch văn cho thật rõ ràng, sạch sẽ và đầy đủ ý nghĩa.

Bài 2

Hệ thống thay thế

1- Khái niệm: Là mẫu tự bản tin được thay thế bằng một kí hiệu mật mã. Văn bản được mã hóa bằng hệ thống thay thế được mã hóa những chữ, số, kí hiệu riêng (bao gồm cả âm thanh, hình ảnh ... ) thay thế cho một chữ.

Hệ thống thay thế rất đa dạng, trong tổ chức Trò chơi lớn người tổ chức thường ra Mật thư dưới dạng của hệ thống này. Do vậy, đòi hỏi người chơi cần dành phần lớn thời gian để rèn luyện phần này.
 

2. Thay thế bằng Morse:

a. Chẵn lẻ: Số lẻ = tich (o) Số chẵn = te (--)
VD: OTT: Chẳn, lẻ
179305203609375035210026320356092032061-AR
Dựa vào bảng Mosre để giải mật thư trên với chìa khóa là Số lẻ = tích, số chẵn = te. Số 0 là cách từ, 00 là cách chữ.
1793 = o o o o = H
52 = o - = A...
Cứ như vậy ta dịch ra bạch văn  HANHF QUAAN = HÀNH QUÂN

b. Âm nhạc: 
Tùy vào chìa khóa, ta có thể biết được rằng nốt nhạc nào được ký hiệu là tich (o) và nốt nhạc nào được ký hiệu là te (-) 
(có thể dựa theo nốt nhạc, cao độ, nốt đen - nốt trắng, nốt đơn - nốt móc,...) 

c. Núi đồi: Đồi = tich (o); Núi = Te (--)
VD:   
Dựa vào tín hiệu Morse ta giải mã mật thư trên là TOI - LA - AI = TÔI LÀ AI 

d. Một hai: Tich = 1, Te = 2, ngắt chữ = 0 
VD: OTT: Một ngắn, hai dài
20121012011012220011101102101111 - AR
Dựa vào tín hiệu MOSRE giải mã thành bạch văn: TRẠI SINH

Ngoài ra, người ta có thể sử dụng hai ký hiệu khác nhau để thay thế cho tich (o) và te (-) như hoa - lá, chữ in - chữ thường, trăng - sao, hoặc ký hiệu toán học như sau: Tich = x, Te = y -> x2 = I, xy = A 

3- Thay thế CHỮ BẰNG CHỮ:
Mật thư thay thế CHỮ BẰNG CHỮ: Là loại mật thư sẽ thể hiện cho chúng ta thấy một bản tin toàn là những chữ khó hiểu, buộc người chơi phải tìm ra chìa khóa và giải mã thành bản tin có nghĩa.

Ví dụ: OTT: Anh em ta về cùng nhau ta sum họp.

BGTB – BZB - AZM – UTH – UD /AR.

Cách giải: Tìm chìa khóa: N = M

Lập bảng:

Tra bảng vừa lập như sau:  B = C;  G  =  H;  T  =  U; B  =  C...
Bạch văn: CHÚC CÁC BẠN VUI VẺ.

4- Thay thế SỐ BẰNG CHỮ:
Đây là dạng mật thư rất đơn giản. Ta chỉ cần viết ra 26 chữ cái, rồi sau đó, viết ngay dưới vị trí chữ cái đó là số tương ứng mà chìa khóa đề ra. Sau đó dịch bình thường bằng cách: Cứ thấy số nào thì điền chữ tương ứng vào bên dưới.

Ví dụ: OTT: Bò con đi học lớp 1

19.7.26.13.7 – 13.8.4.13 /AR.

Cách giải: Chìa khóa: Bò con = Bê = 1

Lập bảng: 

Tra bảng vừa lập như sau: 19 = T; 7 = H; 26 = A; 13 = N; 7 = H ....
Bạch văn: THANH NIÊN

5- Phương pháp đoán mò:
Ngoài phương pháp giải mã theo chìa khóa thông thường, nhũng nguyên tắc về tiếng Việt sau đây có thể giúp bạn đoán mò nội dung của bạch văn khi gặp hệ thống thay thế.
-    Những phụ âm chỉ có thể đứng ở đầu từ: B, D, Đ, K, L, Q, S, V
-    Những phụ âm có thể ở đầu hoặc ở cuối của từ: M, P, T
-    Phụ âm có thể đứng ở đầu hoặc ở giữa của từ: R
-    Những phụ âm có thể ở đầu, ở giữa, hoặc ở cuối của từ: C, G, H, N
-    Những nguyên âm dài I, Y, E, Ê, O, Ơ, A, U, Ư có thể ở đầu, giữa, hoặc cuối của từ.
-    Những nguyên âm ngắn Ă, Â không bao giờ ở cuối từ.
-    Nếu B, D, Đ, H, L, M, R, S, V, X, Y, CH, GH, KH, NG, NGH, NH, PH, TH ở đầu của từ thì chắc chắn tiếp theo đó là nguyên âm.
-    Nếu C, H, M, N, P, T, Y, CH, NG ở cuối của từ thì chắc chắn trước đó là nguyên âm.
-    Nếu G ở cuối của từ thì chắc chắn trước đó là N.
-    Nếu H ở cuối của từ thì chắc chắn trước đó là C hoặc N.
-    Nếu P ở đầu của từ thì chắc chắn sau nó là H.
-    Nếu G là mẫu tự thứ hai của từ thì chắc chắn N là mẫu tự đầu của từ.
-    Sau Q chắc chắn là U.
-    Giữa U và E chắc chắn là Y,...
Ví dụ:
TRONG KHI SINH HOẠT -> *R5+G K?I 8I+? ?5Ạ*

Các bạn cần chú ý thêm, những dạng mật thư trong hệ thống thay thế được giới thiệu trên đây là dạng cơ bản. Khi tổ chức Trò chơi lớn người tổ chức có thể có rất nhiều biến thể của dạng trên và biến thể của khóa.

 

Hệ thống dời chổ, hoán chuyển rất đa dạng. Phần trước đã giới thiệu với các bạn hai dạng: Dựa theo chìa khóa để giải và Bảng, hàng, cột. Tiếp theo giới thiệu cho các bạn các dạng sau:

3- Khóa Phương hướng:
Là loại khóa dựa  trên phương hướng theo quy ước từ: Đông, Tây, Nam, Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc. Người chơi cần phải thận trọng để lập bảng, tìm gốc mới có thể giải ra.
Ví dụ: OTT: Cho tiểu đội hành quân về phía Đông đợi lệnh!
B3,TB1,ĐN3 - B1,ĐB2TN2 - B2,ĐN1,ĐN3 - B3,T3,Đ1,Đ2 - AR
Cách giải: Khóa phương hướng. (vì loại này không thể nhầm được).
Gốc: Tiểu đội = A = Đông 1
Có thể vẽ 4 vòng tròn đồng tâm, xác định 8 hướng như quy ước với A = Đông 1 để giải, hoặc đơn giản hơn là lập bảng như sau:

Căn cứ vào bảng vừa lập, ta dễ dàng giải được mật thư trên.
Bạch văn: THU DỌN LỀU TRẠI.
Lưu ý: Khi lập bảng phải bỏ trống 6 ô cuối của vòng thứ 4.

4. Khóa VIỆT NAM
Đây là một loại khóa ẩn hoán chuyển cực kỳ phức tạp, nếu các bạn không thường xuyên rèn luyện sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình giải mã.
Sau đây là mật thư của dạng khóa này.

OTT: VIỆT NAM QUÊ HƯƠNG TÔI
HHQNA - AHUCG - UNHAN - ICNOV- OIEUI- DICUGT- DDYHA - AR
Cách giải: Nhìn vào mật thư này ta thấy các cụm từ có số chữ cái bằng nhau, hoặc hơn kém nhau một chữ.
Đầu tiên ta viết mật thư lại thành cột theo khóa VIỆT NAM

V	I	E	T	N	A	M
H	A	U	I	O	D	D
H	H	N	C	I	I	D
Q	U	H	N	E	C	Y
N	C	A	O	U	U	H
A	G	N	V	I	G	A
					T

Sau đó, dịch chuyển các chữ cái trong VIET NAM lại theo bảng chữ cái Alphabet và tuân theo thứ tự ưu tiên chữ đứng bên trái trước trong trường hợp có nhiều hơn 1 chữ giống nhau.

1-A	2-E	3-I	4-M	5-N	6-T	7-V
D	U	A	D	O	I	H
I	N	H	D	I	C	H
C	H	U	Y	E	N	Q
U	A	C	H	U	O	N
G	N	G	A	I	V	A
T

Sau khi xếp lại thứ tự ta đọc đươc bạnh văn: ĐƯA ĐỘI HÌNH DỊCH CHUYỂN QUA CHƯỚNG NGẠI VẬT

CHÚC CÁC BẠN THÀNH CÔNG